ምዕራብ ትግራይ፦ “ውስብስብ” አይደለም — የዲፕሎማሲያዊ ብዥታ ማስተባበያ

የአሜሪካው አምባሳደር ኤርቪን ማሲንጋ በምዕራብ ትግራይ ያለውን ቀውስ “ውስብስብ” ሲሉ ሲገልጹ፣ ዲፕሎማሲያዊ ገለልተኝነትን አስበው ሊሆን ይችላል፤ ውጤቱ ግን ከገለልተኝነት የራቀ ነው። ቃሉ ውስብስብ ያልሆነውን፣ ይልቁንም ግልጽና ሊታወቅ የሚችልን ህገ-ወጥ ወረራ፣ አስገዳጅ መፈናቀል እና የህገ-መንግስት ጥሰት እውነታን የሚያደበዝዝ ነው።

ህገ-መንግስቱ ምንም አይነት ብዥታ አይፈጥርም

የብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦችን መብት በማክበር በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚታወቀው የ1987ቱ (እ.ኤ.አ 1995) የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ህገ-መንግስት፣ የክልል ድንበሮችን በሚከተሉት መርሆች ላይ ተመስርቶ ይተረጉማል፦

• የህዝብ ስርጭት፣
• የቋንቋ ማንነት፣
• የታሪክ አሰፋፈር ቅጦች፣
• ራስን በራስ ማስተዳደር።

ወልቃይት፣ ጠገዴ እና ሁመራን ጨምሮ ምዕራብ ትግራይ ወደ ትግራይ የተካተተው በወታደራዊ ኃይል ወይም በልሂቃን ውሳኔ ሳይሆን፣ ከ1983 (እ.ኤ.አ 1991) በኋላ በተከናወነው ሰፊ፣ ስልታዊና ሀገር አቀፍ የመዋቅር ለውጥ ሂደት አካል ነው። ይህ ሂደት የህዝብ ቆጠራ መረጃዎችን የተጠቀመ ሲሆን፣ ኦሮሚያ፣ አፋር፣ ሶማሌ፣ ቤንሻንጉል-ጉሙዝ እና አዲሱን የአማራ ክልልን ጨምሮ በመላ ሀገሪቱ በተመሳሳይ መልኩ ተተግብሯል።

እንደሌሎች ከ1983 በኋላ እንደተመሰረቱት ክልሎች ሁሉ፣ የትግራይ ድንበሮች የተከለሉት በንጉሳዊ ናፋቂነት ሳይሆን በህገ-መንግስታዊው የራስን እድል በራስ የመወሰን መርህ ላይ በመመስረት ነው። ሌላውን ተቀብሎ ይህን የተለየ ጉዳይ ብቻ ጥያቄ ውስጥ ማስገባት ህጋዊ አቋም ሳይሆን፣ በፖለቲካዊ ፍላጎት ላይ የተመሰረተ ልዩነት (exception) መፍጠር ነው።

የታሪክ ትረካዎች ቀድሞውኑ በ1983 ውድቅ ተደርገዋል

የአማራ ልሂቃን ወልቃይትና ራያ በአንድ ወቅት በበጌምድርና በወሎ ስር ነበሩ በማለት በንጉሳዊው ዘመን የአስተዳደር መዋቅር ላይ በእጅጉ ይተማመናሉ። ነገር ግን ይህ አመክንዮ በራሱ ክብደት ይፈራርሳል። የ1983ቱ የፖለቲካ ሽግግር የንጉሳዊውንና የደርግን ስርዓት አስገዳጅ ውህደት፣ ማዕከላዊነት እና ከላይ ወደ ታች የሚጫን የብሄር የበላይነትን በግልጽ ውድቅ አድርጓል።

በህወሓት የሚመራው የኢትዮጵያ ህዝቦች አብዮታዊ ዲሞክራሲያዊ ግንባር (ኢህአዴግ)፣ የኢትዮጵያን መንግስት እንደገና ያዋቀረው የተጨቆኑ ብሄሮችን ነፃ ለማውጣትና ድንበሮችን በራስ የመወሰን እይታ ለመከለል ነበር። ይህ ነው ለኢትዮጵያ ብዙሃን ብሄር ፌዴራሊዝም ሞራላዊና ህጋዊ ቅቡልነትን የሚሰጠው።

ከህዳር 2013 (እ.ኤ.አ 2020) ጀምሮ የአማራ ክልል እንዳደረገው በወታደራዊ ወረራ የንጉሳዊ ዘመን ድንበሮችን እንደገና ለማስከበር መሞከር መላውን ህገ-መንግስታዊ ፕሮጀክት ወደ ኋላ መመለስ ነው። ይህ ፍትህ አይደለም፤ ወረራ ነው።

ወረራ “ውስብስብነት” አይደለም — ወንጀል ነው

ከአንድ ሚሊዮን በላይ ተጋሩ ከምዕራብ ትግራይ መፈናቀላቸው በሚገባ የተመዘገበ የዘር ማፅዳት ዘመቻ ነው። በአምነስቲ ኢንተርናሽናል፣ በሂውማን ራይትስ ዎች እና በተባበሩት መንግስታት የኢትዮጵያ ሰብአዊ መብቶች ባለሙያዎች ዓለም አቀፍ ኮሚሽን የወጡ ሪፖርቶች ሁሉ የሚከተሉትን አረጋግጠዋል፦

• በሲቪሎች ላይ የተፈጸሙ የጅምላ ግድያዎች
• የንብረት መውረስ
• የጅምላ መባረር እና ጾታዊ ጥቃት
• ሆን ተብሎ የሚደረግ የስነ-ህዝብ (Demographic) ለውጥ

ይህንን “ውስብስብ” ብሎ መጥራት ግፎችን ማድበስበስ ነው። ሲቪሎች ሲገደሉ፣ ቤቶች ሲወሰዱ እና የተረፉት እንዳይመለሱ ሲከለከሉ ምንም ዓይነት ውስብስብነት የለም። እየተፈጠረ ያለው ሊፈታ የሚገባው እንቆቅልሽ ሳይሆን ህጋዊ መፍትሄ የሚሻ ወንጀል ነው።

የፕሪቶሪያው ስምምነት ግልጽ የလမ်း ካርታ ነው

የአሜሪካ መንግስት ከአፍሪካ ህብረት ጋር በመሆን የሚከተሉትን የሚጠይቀውን የፕሪቶሪያ ስምምነት ለማመቻቸት ረድቷል፦

1. የህገ-መንግስታዊ ስርዓቱን መመለስ፣
2. ሲቪሎችን መጠበቅ፣
3. ተፈናቃዮችን መመለስ፣
4. በተፈጸሙ ወንጀሎች ተጠያቂነትን ማስፈን።

በስምምነቱ ውስጥ እነዚህን ነጥቦች በመራጭነት ለመተርጎም የሚፈቅድ ምንም ዓይነት አንቀጽ የለም። የምዕራብ ትግራይ ህዝብ ሊመለስ ያልቻለው አካባቢው አሁንም ለመፈናቀላቸው ተጠያቂ በሆኑት የታጠቁ ኃይሎች ስር በመሆኑ ነው። ያለ ዋስትና፣ ካሳ ወይም ፍትህ “እንዲመለሱ ተፈቅዶላቸዋል” ማለት ስደተኞችን መመለስ ሳይሆን ኢፍትሃዊነትን እንደገና ማሽከርከር ነው።

እውነትን የመናገር ሞራላዊ ሀላፊነት

ምዕራብ ትግራይ ውስብስብ አይደለም። በህገ-መንግስት የተደነገገ፣ በታሪክ የታወቀ እና በሞራል ደረጃ ግልጽ ነው። ውስብስብ እንዲመስል ያደረገው ወንጀለኞችን ላለመጥራት፣ ተጎጂዎችን ዝም በማሰኘት ከ”ሁለቱም ወገኖች” ጋር ለመነጋገር እና ተፈናቃዮችን ችላ በማለት ከወራሪዎች ጋር ለመደራደር የሚደረገው ሆን ተብሎ የተነደፈ የፖለቲካ ጥረት ነው።

የአምባሳደር ማሲንጋ መግለጫ የሚያሳዝን ብቻ ሳይሆን፣ አሜሪካ እራሷ የገነባችውን ህጋዊና ሞራላዊ ማዕቀፍ የሚንድ ነው። አሜሪካ በኢትዮጵያ ውስጥ ህገ-መንግስታዊነትን፣ ፍትህን እና ሰላምን የምታከብር ከሆነ፣ ያለ ምንም አድበስባሽ ቃላት እውነቱን መናገር አለባት።